تاریخچه اجمالی گیتار

گیتار امروزه یکی از پرطرفدارترین و شناخته‌شده‌ترین سازهای دنیا به شمار می‌آید. اما شکل کنونی این ساز، نتیجه قرن‌ها تکامل تدریجی است که از تبادل فرهنگی، نوآوری‌های فنی و تغییر نیازهای نوازندگان تأثیر پذیرفته است. در واقع، گیتار نسل آخر چند ساز زهی باستانی است و تولد اولین گیتار جهان، نیازمند یک فرایند تکامل طولانی، مداوم و زیبا بوده است.

اما گیتار در طول تاریخ به چه شکل بوده است و مهم‌ترین نمونه‌های آن در هر عصر، چه نام داشتند و چگونه بودند؟ در این مطلب، قصد داریم نگاهی اجمالی به تاریخچه گیتار داشته باشیم و سرفصل‌های مهم تاریخ آن را مورد بررسی قرار دهیم.

پیش از اینکه به اصل مطلب بپردازیم، پیشنهاد می‌کنیم نگاهی به جدول زیر بیندازید تا به‌شکلی سریع، با سرفصل‌های اصلی این مقاله آشنا شوید:

ویژگی‌های اصلی و نقش در شکل‌گیری گیتار	نوع ساز	دوران
دسته بدون فرت، پشت گرد و برآمده بدنه، سیم‌های دوبل از جنس روده حیوانات / نقشی بنیادین در شکل‌گیری گیتار	عود عربی	دوران باستان
سیم‌های دوبل، فرت‌های قابل جابه‌جایی از جنس روده حیوانات / شکلی اولیه از ساز گیتار	لوت و گیتار رنسانس	قرن شانزدهم (رنسانس)
بدنه بزرگ‌تر و کوک پایین‌تر از گیتار امروزی، با پنج سیم دوتایی	گیتار باروک	قرن هفدهم (باروک)
سیم‌های تکی با سه سیم پوشیده با سیم فلزی / ساختاری نزدیک به گیتار مدرن	شکل اولیه گیتار کلاسیک	قرن نوزدهم
مجهز به پیکاپ‌های مغناطیسی، بدنه توپر چوبی و صدایی تقویت‌شده به‌وسیله تجهیزات الکترونیکی	گیتار الکتریک	قرن بیستم

 

نقطه شروع گیتار

ساز گیتار در انواع، اشکال و اندازه‌های مختلف، در طی چند قرن گذشته در دنیا وجود داشته است. از نگاه یک فرد امروزی، برخی از اجداد گیتار هیچ شباهت ظاهری به یک نمونه مدرن از گیتار ندارند؛ اما همین سازهای به‌ظاهر بی‌ارتباط، نقشی مهم در شکل‌گیری این ساز به‌شکل امروزی آن داشته‌اند.

عود یکی از اجداد باستانی گیتار است که حتی امروز هم سازی محبوب در جوامع عربی و خاورمیانه به شمار می‌رود. اما این ساز با وجود محبوبیت امروز خود، پیشینه‌ای چند هزار ساله دارد.

عود درست مثل یکی از نوادگان مشهور خود، یعنی لوت که چندین قرن پس از آن اختراع شد، بدنه‌ای اشکی‌شکل دارد که پشت آن گرد و برآمده است. این ساز به یازده سیم در ترکیب‌های دوتایی مجهز است و از این جهت، می‌تواند یادآور گیتارهای دوازده‌سیم باشد. البته سیم یازدهم در عود به‌صورت تکی است.

بسیاری از سازهایی که بر پایه عود عربی و پس از آن اختراع شده‌اند، از ترکیب سیمی مشابه با آن، یعنی سیم‌های دوتایی برخوردار بودند؛ زیرا این طراحی، امکان دریافت طنین و شفافیت صدای بیشتری را از سیم‌های آن زمان که از روده حیوانات ساخته شده بودند، فراهم می‌ساخت. در واقع، این سیم‌ها خود شدت و طنین صوتی چندانی نداشتند و استفاده از آنها به‌صورت دوبل، این مشکل ذاتی را در آنها تا حدی مرتفع می‌ساخت.

عود و بسیاری از سازهایی که در قرون بعد بر پایه آن ساخته شدند، با استفاده از یک مضراب نواخته می‌شد. این مضراب، شکلی کشیده داشت و نوازنده باید آن را در میان انگشتان خود می‌گرفت و به‌وسیله آن، به سیم‌های ساز ضربه می‌زد. در واقع، روش استفاده از این مضراب به پیک‌های امروزی گیتار بی‌شباهت نبود.

اما عود عربی برخلاف گیتارهای امروزی، در دسته خود به هیچ فرتی مجهز نبود و همین ویژگی نیز باعث می‌شد که نوازنده بتواند با استفاده از آن، به فواصل ربع‌پرده‌ای جالبی دسترسی داشته باشد که در موسیقی ۱۲ پرده‌ای غربی وجود ندارد.

آن‌طور که مشخص است، عود در اختراع گیتار نقشی اساسی را ایفا کرده است؛ زیرا بسیاری از سازهای زهی که اجداد اصلی گیتار به شمار می‌آیند و پس از عود ساخته شده‌اند، در طراحی خود آشکارا از ساختار و ظاهر این ساز الهام گرفته‌اند.

در طول تاریخ، افراد به کشورهایی با فرهنگ‌های متفاوت سفر می‌کردند و اگر در نوازندگی مهارت داشتند، ساز خود را نیز در این سفرها به همراه می‌بردند. اهالی کشورهای میزبان نیز با دیدن ساز این مهاجران، تصمیم به ساخت یک نسخه بومی‌سازی‌شده از آن می‌گرفتند. همین اتفاق باعث شده است که یک ساز همچون گیتار در طول فرایند تکامل خود، در هر زمان و هر منطقه به‌شکلی خاص و متفاوت ظاهر شود.

مهاجرت نوازندگان عود به قاره اروپا در قرن شانزدهم، باعث شکل‌گیری لوت رنسانس (Renaissance lute) شد که سازی بسیار شبیه به عود عربی اما با شش جفت سیم و فرت‌هایی قابل جابه‌جایی از جنس روده حیوانات بود. پس از این نیز در همین مسیر تکامل، به‌ترتیب سازهایی همچون گیتار رنسانس (که بعدها با صادر شدن به هاوایی، تولد یوکللی را رقم زد) و گیتار باروک قرن هفدهم (سازی با ظاهری شبیه به گیتار رنسانس، اما با اندازه‌ای بزرگ‌تر و سیم‌هایی با کوک یک چهارم پرده پایین‌تر) اختراع شدند که عناصری از ساختار گیتار مدرن را می‌توان در آنها به‌وضوح مشاهده کرد.

یک قرن پس از گیتار باروک و در حدود سال 1800، اولین سازی متولد شد که می‌توان آن را مستقیماً یک گیتار دانست. این ساز، ساختاری بسیار شبیه به گیتار امروزی داشت؛ اما تیونرهای آن از نوع اصطکاکی بودند و تمامی سیم‌های آن نیز همچون سیم‌های بم گیتار امروزی، با مفتول‌های فلزی پوشیده شده بودند.

در آخر، در حدود سال 1850 نیز گیتار کلاسیک متولد شد که ساختاری دقیقاً مشابه با نمونه امروزی این ساز داشت و می‌توان آن را اولین نمونه از شکل مدرن گیتار دانست.

امروزه نمونه‌های معدودی از گیتارهای مربوط به این قرون در موزه‌های جهان نگهداری می‌شوند و می‌توانید تصویر و مشخصات برخی از آن‌ها، از جمله اولین گیتار جهان، را در مقاله جذاب «قدیمی‌ترین گیتارهای دنیا» در وب‌سایت گیتار ایران مشاهده کنید.

تکامل به‌سوی سازی مدرن‌تر

در اوایل قرن نوزدهم میلادی، اشتافر (Stauffer) که در آن زمان یکی از تولیدکنندگان مشهور گیتار در شهر وین بود، کارآموزی به نام سی. اف. مارتین (C.F. Martin) را استخدام کرد؛ فردی که بعدها با تأسیس شرکت گیتارسازی مارتین، به شهرتی جهانی رسید. مارتین در زمان کارآموزی برای اشتافر، مهارتی بسیار در ساخت گیتار پیدا کرده بود و پس از تأسیس کمپانی خود، آموخته‌های خود در زمینه ساخت گیتار کلاسیک را به‌کار گرفت و سیم‌های نایلونی گیتار آن روزها را با سیم‌هایی فولادی جایگزین کرد تا شدت و پخش صدایی بیشتر به این ساز ببخشد.

اما مارتین علاوه بر تعویض سیم‌های گیتار کلاسیک با سیم‌هایی فولادی، تیغه‌هایی تقویتی با الگوی X-شکل را نیز در داخل بدنه این ساز به‌کار گرفت تا ساختار ساز، تحمل کشش بسیار بیشتر سیم‌های فولادی نسبت به سیم‌های نایلونی را داشته باشد. همین تغییرات در طراحی گیتار کلاسیک، باعث اختراع گیتار آکوستیک به‌شکل امروزی آن شد.

شکل بدنه گیتار آکوستیک تنها توسط خود شرکت مارتین، چندین بار تغییر کرد و بخش‌هایی از آن به‌صورت آزمون‌وخطا بزرگ‌تر و کوچک‌تر شدند تا حس در دست گرفتن و نوازندگی با ساز و همچنین صدای آن به بهینه‌ترین حالت ممکن درآید. این آزمون‌وخطاها، باعث ظهور چندی از اشکال مدرن بدنه گیتار آکوستیک شدند که هنوز هم محبوبیتی بسیار دارند. امروزه تقریباً تمامی این شکل‌های بدنه در کاتالوگ محصولات مارتین وجود دارند و هر یک، برای دسته‌ای خاص از نوازندگان گیتار، با سلایقی متفاوت مناسب هستند.

ظهور گیتار الکتریک

تا به اینجا، متوجه شدیم که شرکت مارتین مخترع گیتار آکوستیک بود و به‌واقع سازی بی‌نقص را طراحی کرد که تا قرن‌های آتی نیز نیازی به اعمال تغییرات اساسی در آن وجود ندارد. اما آیا گیتار تنها به‌شکل آکوستیک خود، هیچ‌گاه می‌توانست به محبوبیت فعلی خود دست یابد؟

در اوایل قرن بیستم، بسیاری از سازندگان گیتار سعی کردند که با طراحی‌هایی منحصر‌به‌فرد و روش‌هایی خلاقانه، نمونه‌ای الکتریک از ساز گیتار را تولید کنند. اما در آن دوران، گیتار بیشتر به‌عنوان یک ساز ریتم شناخته می‌شد؛ زیرا صدای آن به‌حدی بلند نبود که در یک گروه موسیقی بزرگ به‌شکل غالب به گوش برسد. بسیاری از گیتاریست‌ها تمایل داشتند که بتوانند با ساز خود سولو بنوازند و صدای سازشان در میان صدای بلندتر سازهای دیگر حاضر در گروه گم نشود! از این رو، سازندگان گیتار، نیاز به اختراعی انقلابی را حس کردند که با آن، گیتار از یک ساز در پس‌زمینه موسیقی، به یک ساز غالب تبدیل شود.

در سال 1931، اولین گیتار الکتریک دنیا ساخته شد که در واقع یک گیتار فلزی روپایی (lap steel guitar)، ملقب به ماهیتابه (Frying Pan) بود! این ساز که توسط شرکت ریکنبکر (Rickenbacker) ساخته شده بود، ظاهری دقیقاً مطابق با نام بامزه خود داشت. در آن زمان، نوازندگان اهل هاوایی با نواختن Frying Pan به‌وسیله اسلاید، آن را به سازی بسیار محبوب در موسیقی کشور خود تبدیل کردند. اما مهم‌ترین اختراعی که در ساخت Frying Pan انجام شده بود، وسیله‌ای بود که این ساز از آن برای تشخیص صدای سیم‌ها بهره می‌گرفت. در واقع، آنچه ریکنبکر بر روی این ساز نصب کرده بود را می‌توان اولین نمونه از پیکاپ‌های مغناطیسی دانست؛ یکی از مهم‌ترین قطعات در گیتار الکتریک.

همان‌طور که اشاره شد، سازنده Frying Pan شرکت ریکنبکر بود و پس از ساخت این ساز، بلافاصله تصمیم گرفت که سیستم پیکاپ مغناطیسی را در گیتارهای معمول فرت‌دار نیز به‌کار بگیرد. این تصمیم باعث شد که کمی پس از Frying Pan، مجموعه‌ای از گیتارهای الکتریک با بدنه توخالی (hollowbody) نیز از سوی ریکنبکر به بازار عرضه شود که همگی آنها به سیستم پیکاپ مجهز بودند اما دسته و بدنه‌ای آشنا، همچون یک گیتار آکوستیک داشتند.

پس از این، شکلی انقلابی از گیتار به دنیا معرفی شد که به‌نوعی آخرین مرحله از تکامل این ساز بود.

گیتار الکتریک سالید بادی

مشکل اصلی گیتارهای هالوبادی و سمی-هالو (semi-hollow) این بود که در صورت نواختن آنها با شدت صدایی بالا، دچار مشکلات فیدبک می‌شدند. این مشکل باعث شد که گیتارسازان مشهور در آن زمان همچون لس پال (Les Paul)، گیتاری با بدنه کاملاً توپر بسازند. این شکل از گیتار، از همان پیکاپ مغناطیسی به‌کاررفته در گیتارهای الکتریک هالوبادی بهره می‌برد؛ اما پیکاپ آن بر روی بدنه‌ای کاملاً توپر که از یک تکه چوب ضخیم ساخته شده بود، نصب می‌شد تا بتواند صدایی با دیرند بیشتر را با شدتی بالاتر و بدون هیچ فیدبک ناخوشایندی، ارائه کند. لس پال مدتی ایده ساخت گیتار به این شکل را پیش گرفت، اما نتیجه دلخواه و خوشایندی را از آن دریافت نکرد؛ در واقع، ظاهر سازی که لس پال در این مرحله تولید کرده بود، چندان جذاب نبود.

پس از این اما لئو فندر (Leo Fender)، مؤسس شرکت فندر (Fender) که امروز مهم‌ترین تولیدکننده گیتارهای الکتریک محسوب می‌شود، توانست اولین گیتار الکتریک سالید بادی دنیا را به بازار عرضه کند. این گیتار، اسکوایر (Esquire) نام داشت و در واقع، نسخه‌ای اولیه و ابتدایی از گیتار افسانه‌ای تلکستر (Telecaster) بود. تفاوت اصلی میان تلکستر و اسکوایر، این است که اسکوایر تنها به یک پیکاپ در موقعیت بریج خود مجهز بود، درحالی‌که تلکستر معمولاً دو پیکاپ داشت. جالب است که بدانید تلکستر و حتی اسکوایر، پس از گذشت چندین دهه، هنوز در سبد محصولات فندر وجود دارند و از محبوب‌ترین گیتارهای الکتریک دنیا نیز به شمار می‌روند.

رونمایی فندر از گیتار الکتریک اسکوایر، به‌نوعی ایده ساخت گیتار الکتریک سالید بادی را برای لس پال مجدداً زنده کرد و باعث شد که او گیتار گیبسون لس پال (Gibson Les Paul) را تولید کند. این ساز، اولین گیتار الکتریک سالید بادی از شرکت گیبسون بود و در سال 1952 به بازار عرضه شد. گیتار لس پال نیز درست مانند اسکوایر و تلکستر، با وجود اینکه در طول دهه‌های گذشته شاهد تغییراتی در ساختار بدنه و پیکاپ‌های خود بوده است، اما هنوز هم تقریباً به همان شکل اولیه توسط گیبسون تولید می‌شود و می‌توان آن را یکی از پرفروش‌ترین گیتارهای دنیا دانست.

 

نتیجه‌گیری

همان‌طور که دیدیم، تاریخچه گیتار نشان می‌دهد که این ساز حاصل یک مسیر طولانی از تکامل تدریجی، تبادل فرهنگی و نوآوری‌های فنی است. گیتار از سازهای زهی کهن مانند عود آغاز شد و با گذر از دوره‌های مختلف، به‌شکل کلاسیک، آکوستیک و در نهایت الکتریک رسید. همین روند پویا باعث شده است که گیتار امروز به یکی از محبوب‌ترین سازهای جهان تبدیل شود.

در پایان، اگر به شناخت انواع مختلف گیتار الکتریک علاقه دارید، پیشنهاد می‌کنیم ویدیوی جذاب زیر که توسط وب‌سایت گیتار ایران تهیه شده است را تماشا کنید:

سوالات متداول درباره تاریخچه گیتار

1. چرا عود در تاریخچه گیتار نقشی برجسته دارد؟

عود به دلیل شکل بدنه، نوع سیم‌ها و تکنیک نوازندگی خود، اولین جد گیتار محسوب می‌شود و از این رو، نقشی اساسی در شکل‌گیری گیتار دارد. ویژگی‌های ظاهری و فنی عود، الهام‌بخش اختراع بسیاری از سازهای زهی همچون لوت بود که آنها نیز به‌نوع خود جزو اجداد گیتار به شمار می‌روند.

 

1. سی. اف. مارتین چه نقشی در شکل‌گیری گیتار آکوستیک مدرن داشت؟

مارتین با جایگزینی سیم‌های نایلونی گیتار کلاسیک با سیم‌هایی فلزی و افزودن تیغه‌های تقویتی X-شکل به بخش داخلی بدنه این ساز، به‌نوعی مخترع گیتار آکوستیک به شمار می‌رود و اولین نمونه از این ساز به‌شکل فعلی آن را تولید کرده است.

 

1. دلیل ابداع گیتارهای الکتریک چه بود؟

تا پیش از اختراع گیتارهای الکتریک، گیتار یک ساز با صدایی در پس‌زمینه گروه موسیقی محسوب می‌شد؛ اما گیتارهای الکتریک توانستند صدای این ساز را به‌نحوی تقویت کنند که حتی در گروه‌های بزرگ نیز به گوش شنوندگان برسد.

 

1. گیتارهای الکتریک سالید بادی چه مشکلی را در نمونه‌های هالوبادی این ساز برطرف ساختند؟

گیتارهای سالید بادی می‌توانستند مشکلات فیدبک که در گیتارهای الکتریک هالوبادی رایج بود را به‌کلی حل کنند و علاوه بر آن، صدایی با شدت بیشتر، دیرند بالاتر و تنی یکدست‌تر و کامل‌تر را ارائه کنند.